Gletsjers die onverwacht versnellen: hoe gevaarlijk zijn gletsjersurges?

De ene gletsjer is de andere niet. Terwijl gletsjers wereldwijd ijsmassa verliezen en krimpen, gedragen sommige gletsjers zich opvallend anders. Deze zogenoemde ‘surging glaciers’ – of gletsjers die periodiek plotseling veel sneller gaan stromen – zijn niet alleen gevaarlijker dan gedacht, maar ook gevoeliger voor klimaatverandering. Dat blijkt uit een grootschalige wereldwijde analyse onder leiding van de University of Portsmouth. Welke gevaren zijn gelinkt aan gletsjersurges en wat vertellen ze ons?

• Volg NoodweerBenelux op X en Facebook
• Blijft up-to-date met weervideo’s op YouTube

Het onderzoek dat gepubliceerd is in Nature bracht meer dan 3.100 gletsjers in kaart die in het verleden zulke ‘surges’ hebben doorgemaakt. Dat aantal is dus veel groter dan gedacht.

De studie toont bovendien dat deze gletsjers niet willekeurig over de wereld verspreid liggen. Ze liggen sterk geconcentreerd in specifieke regio’s: de poolgebieden (en hoge breedtegraden zoals Spitsbergen), de hooggebergten van Azië en in de Andes. Ook op IJsland komen ze voor.

Wat is een gletsjersurge?

Een zogenaamde gletsjersurge is een fase waarin een gletsjer zich ineens tien tot honderd keer sneller verplaatst dan normaal. In korte tijd wordt grote hoeveelheden ijs naar de gletsjerfronten getransporteerd, wat vaak leidt tot een plotselinge verschuiving en voortgang van het ijs.

• Gletsjerramp vorig jaar in Zwitserland (Birchgletsjer).

Zo’n actieve fase kan enkele maanden tot jaren duren en wordt meestal gevolgd door tientallen jaren van relatieve rust. Vaak ondergaat een ‘surge’-type gletsjer een plotselinge versnelling om de vijf tot meer dan honderd jaar.

“Surge-type gletsjers zijn uiterst ongewoon,” zegt hoofdauteur dr. Harold Lovell, glacioloog aan de University of Portsmouth. “Een collega omschreef het ooit als een spaarrekening: jarenlang sparen ze ijs op, om het vervolgens in één keer uit te geven, alsof het Black Friday is.”

• Gletsjers verliezen wereldwijd steeds meer massa.

Slechts één procent van alle gletsjers wereldwijd behoort tot dit type. Maar ze beslaan bijna 20 procent van het totale gletsjeroppervlak. Hun impact is daardoor groot. Zeker voor de mensen die in bergachtige regio’s leven.

• Sinds 2024 heeft Venezuela geen gletsjers meer.

Gevaren van gletsjersurges

De onderzoekers identificeerden zes belangrijke gevaren die samenhangen met gletsjersurges. Sommige gevaren zijn onmiddellijk zichtbaar, andere schuilen onder het ijs wat ze des te riskant maken.

Gletsjerfront verschuift (snel)

Het meest zichtbare effect is de gletsjer-‘opstoot’ zelf, waarbij het ijs opschuift over wegen, natuur en landbouwgrond. Gebouwen en infrastructuur die in de weg staan, worden verpletterd.

Geblokkeerde rivierlopen

Plots versnellende gletsjers blokkeren rivierlopen (al lijken sommige beekjes nog zo klein). Daardoor kunnen zich ijsmeren vormen. Een doorbraak van zo’n ijsmeer kan verwoestende overstromingen veroorzaken.

IJswater

Het plotselinge uitstromen van smeltwater van onder het ijs kan even rampzalige gevolgen hebben.  

Afbrekende stukken gletsjer

Complete stukken van de gletsjer kunnen afbreken. Dat heeft ijs- en steenlawines tot gevolg.

Breuken en spleten in gletsjers

Vorming van breuken en spleten, die het gletsjerfront onstabiel en het oppervlak van de gletsjer gevaarlijk maken. De snelheden waarmee de gletsjer zich (plots) verplaatst, breekt het oppervlak en de interne structuur.

Het oversteken van de gletsjer wordt dan uiterst gevaarlijk. In sommige regio’s dienen gletsjers als verbindingen tussen dorpen. En zowel toeristische als onderzoeksactiviteiten worden extra gevaarlijk omdat klimroutes en meetlocaties moeilijker bereikbaar worden en aan hogere risico’s worden blootgesteld.

• In 2022 brak een stuk af van de Marmoladagletsjer in Italië.

IJsbergen op zee

Bij gletsjers die uitmonden in de zee, komen door het optreden van gletsjersurge grote aantallen ijsbergen vrij.

Al deze processen vormen niet alleen een bedreiging voor infrastructuur en scheepvaart, maar ook voor toerisme en lokale gemeenschappen.

Karakoram: hoog risico op gletsjersurges én dichte bevolking in valleien

Op basis van deze risicoanalyse kregen 81 gletsjers een etiket opgeprikt als bijzonder gevaarlijk. Het merendeel van surging gletsjers ligt in de Karakoram in de Grotere Himalaya (niet de Himalaya zelf in strikte zin).

In de Karakoram zijn valleien dichtbevolkt. Cruciale infrastructuur ligt direct beneden de gletsjers. Het Karakoramgebergte bezit vier van ’s werelds veertien achtduizenders en heeft een lange geschiedenis van herhaalde surges.

Klimaatverandering vergroot onzekerheid wat betreft gletsjersurges

Misschien wel de meest zorgwekkende conclusie is dat klimaatverandering zulke plotselinge ‘gletsjerversnellingen’ onvoorspelbaarder maakt. Bovendien verliezen de gletsjers tijdens een surge of opstoot een groot deel van hun ijsmassa.

Extreem warme zomers of hevige regenval (Pakistan, weet je nog?) zijn in staat een surge te triggeren. In sommige gebieden komen surges tegenwoordig vaker voor, terwijl ze elders juist afnemen omdat gletsjers te dun zijn geworden om nog voldoende ijs op te bouwen.

• Waarom kleuren gletsjers roze?

Ook de geografische verspreiding kan veranderen. Surges zouden in de toekomst grotendeels kunnen verdwijnen in regio’s zoals IJsland (daar lopen zomertemperaturen erg op de laatste jaren), waar gletsjers snel krimpen. Tegelijkertijd zouden ze juist frequenter kunnen worden in de hooggebergtes van Centraal Azië, in arctisch Canada en in Siberië. Het optreden van gletsjersurges wordt evenmin uitgesloten op Antarctica.

Gletsjers geven duidelijk nog lang niet al hun geheimen prijs. Net daarom verdienen ze onze aandacht, zolang ze bestaan.