De lawinewinter van 1951

Sommige winters schrijven geschiedenis. Niet door records in temperatuur of sneeuwhoogte, maar door hun impact op mens en landschap. De winter van 1950–1951 is daar een tragisch voorbeeld van. In grote delen van de Alpen voltrok zich wat later bekend zou worden als de lawinewinter van 1951 (winter of terror): een aaneenschakeling van extreme sneeuwval, instabiele sneeuwdekken en honderden verwoestende lawines. Met meer dan 260 dodelijke slachtoffers, verwoeste dorpen en wekenlange isolatie van sommige bergregio’s geldt deze winter als een van de zwaarste natuurrampen ooit in het Alpengebied. Tegelijk luidde 1951 een nieuw tijdperk in voor lawineonderzoek, preventie en waarschuwingssystemen.

• Weerliefhebber? Volg ons via X en Facebook
• Volg de interessante weerberichten op Youtube

Deelnemen aan discussie? Ben je geïnteresseerd om deel te nemen als weeramateur of liefhebber van het weer aan het weerforum? Onderaan dit artikel krijg je bliksemsnel & gratis toegang tot alle reacties. Je kan ook je eigen weerfoto’s uploaden.

De aanloop: herfst en vroege winter 1950

De fundamenten voor de ramp werden al gelegd in het najaar van 1950. Vanaf november werd het Alpengebied herhaaldelijk getroffen door actieve storingen vanaf het westen en noorden. Die brachten vroeg in het seizoen grote hoeveelheden sneeuw, vaak bij lage temperaturen. Halverwege november lag er daardoor in de centrale delen van Zwitserland al twee keer zoveel sneeuw als normaal, terwijl in Graubünden en Ticino zelfs drie tot vier keer de normale hoeveelheid werd gemeten.

Deze sneeuwlaag bleef bovendien tot het einde van het jaar intact. Lange perioden met stabiel hogedrukweer bleven uit, waardoor het sneeuwdek zich gelaagd en kwetsbaar ontwikkelde. Lichte, droge sneeuw vormt ideale omstandigheden voor zwakke lagen diep in het sneeuwpakket.

Januari 1951: sneeuw, sneeuw en nog eens sneeuw

In januari 1951 verplaatste het zwaartepunt zich naar de noordkant van de Alpen. Koude, vochtige lucht werd in meerdere golven vanuit het noordwesten tegen de Alpen opgestuwd. Tegelijk lag een noordwest–zuidoostgeoriënteerd warmtefront dagenlang quasi stil boven de Alpen. Koude poollucht in het noordoosten botste daar op zachtere, vochtige lucht boven Frankrijk.

Na een korte onderbreking op 18 januari begon vervolgens het meest extreme deel van de winter. Wat volgde was 88 uur onafgebroken sneeuwval: drieënhalve dag waarin het zonder pauze bleef sneeuwen. In delen van de Alpen kwam zo 100 tot 250 centimeter verse sneeuw bij. Zelfs aan de sneeuwrijke noordkant van de Alpen zijn zo’n hoeveelheden uitzonderlijk en komen ze doorgaans slechts eens in de tien tot vijftig jaar voor. Tegen het einde van januari lag in sommige dorpen al 2 tot 4 meter sneeuw, terwijl hogerop nog veel grotere sneeuwhoogten werden gemeten.

• Bij grote sneeuwval zijn sneeuwkettingen een must. Bestel ze hier.

Lawines tot in de dorpen

De enorme sneeuwmassa’s begonnen massaal te schuiven, vaak spontaan en zonder menselijke invloed. Tussen 19 en 22 januari 1951 werden bijna 1.000 schadeveroorzakende lawines geregistreerd. In het Zwitserse Vals verwoestte een 300 meter brede lawine 23 gebouwen. Dertig mensen werden bedolven, van wie negentien om het leven kwamen.

In Andermatt werd een woonhuis verwoest en kwamen negen mensen om. Op dezelfde dag werd het dorp in amper zes minuten tijd door zes verschillende lawines getroffen. In heel Zwitserland raakten ongeveer 900 gebouwen beschadigd of vernietigd, terwijl ook veel vee omkwam. Talloze dorpen werden volledig geïsoleerd. Vliegtuigen brachten meer dan 30 ton aan voedsel, medicijnen en brandstof naar de getroffen regio’s.

Februari 1951: de tweede rampgolf

Na een korte rustperiode laaide het gevaar opnieuw op, dit keer vooral ten zuiden van de Alpenhoofdkam. Een zuidelijke stroming aan de voorzijde van een lagedrukgebied bracht extreem vochtige lucht richting Ticino en Noord-Italië. Tussen 8 en 11 februari viel in delen van Zuid-Zwitserland en Noord-Italië meer dan vier keer de normale maandneerslag.

In het Valle Onsernone liep dit zelfs op tot zes keer de gebruikelijke hoeveelheid voor februari. In de hogere Alpen resulteerde dit in sneeuwhoogten van 4,5 tot 6 meter. Ondanks een aanvankelijk stabiele sneeuwbasis begonnen ook diepe lagen mee te schuiven, met opnieuw zware lawines tot gevolg, zoals in Airolo (zie hieronder).

In Airolo kwamen alleen al tien mensen om het leven toen kort na middernacht een lawine dertig gebouwen bedolf. Dorpen als Bosco-Gurin bleven tot in het voorjaar (eind mei!) afgesloten. Pas eind mei konden de toegangswegen worden vrijgemaakt.

• Een sneeuwschop helpt bij sneeuwruimen.

Slachtoffers en schade in de Alpen

Toen na afloop van de winter de balans werd opgemaakt, bleek Oostenrijk het zwaarst getroffen. Daar kwamen 135 mensen om het leven, vooral in Salzburg, Tirol en Karinthië. In Zwitserland vielen 91 slachtoffers en raakten meer dan 900 gebouwen onder de sneeuw bedolven. Ook in Italië kwamen 39 mensen om het leven, onder meer bij de Brennerpas en in Zuid-Tirol. In totaal kostte de lawinewinter van 1951 in de Alpen minstens 265 mensen het leven, waarmee het de meest verwoestende lawineramp ooit wordt genoemd.

Een keerpunt in lawinebeheer

De impact van de lawinewinter van 1951 reikte veel verder dan die ene winter. De ramp maakte pijnlijk duidelijk hoe beperkt de kennis en communicatie toen nog waren. In de winter van 1950–1951 verschenen slechts 35 lawinebulletins voor heel Zwitserland. Na 1951 veranderde dat fundamenteel.

Het wetenschappelijk onderzoek naar sneeuw en lawines werd sterk uitgebreid, waarschuwingsdiensten werden uitgebouwd en het meetnet verdichtte Er kwamen ook strengere bouwregels, verplichte evacuaties bij verhoogd risico en grootschalige investeringen in lawinebescherming, zoals galerijen, dammen en bosschermen. Ook het reddingswerk professionaliseerde met gespecialiseerde teams en lawinehonden.

Wat leert de winter van 1951 ons vandaag?

De winter van 1951 ging de geschiedenis in als een horrorwinter, maar ook als een kantelpunt. Waar lawines vroeger vooral werden gezien als onvermijdelijk natuurgeweld, ontstond het besef dat voorbereiding, kennis en preventie levens kunnen redden. Die les blijft ook vandaag actueel, in een klimaat waarin extremen niet verdwijnen, maar steeds complexer worden. Extreme neerslaghoeveelheden komen steeds vaker voor, en wanneer deze vallen bij koude omstandigheden zorgt dat voor acuut lawinegevaar. Bovendien zoeken wintersporters steeds vaker risico’s op. Misschien is het lawine-risico voor de mens daardoor wel groter dan ooit.