Krijgen we een zeldzame SSW in november?
6
Zonder een stevige afzwakking van de stratosfeer wordt het bijzonder moeilijk om tot koud winterweer te geraken. Ze komen er vaak wel, die plotselinge stratosferische opwarmingen (SSW’s), maar in veel gevallen zijn ze te laat. Dan volgt hoogstens wat late winterkou, of erger nog: een koude lenteperiode. Dit jaar krijgen we voor het eerst sinds tijden een bijzonder vroege SSW. De achtergronden en perspectieven van deze buitengewone november-SSW zijn onderwerp van dit blog.
Proces van een normale SSW
De vorming van een stratosferische opwarming is normaal een proces waarbij de Rossby-golven in de troposfeer dermate amplitude krijgen dat de stratosfeer die zich erboven beweegt ernstig verstoord wordt. Een krachtig Siberisch hogedrukgebied in combinatie met een Japans laag, is de ideale combinatie.
De SSW van begin januari 2013 is een goed voorbeeld van hoe zoiets in zijn werk gaat. Extreme warmte op grote hoogte (10 hPa) in de stratosfeer.
Stratosfeerverwachting komende dagen
Dit jaar is het geheel anders. De zonale wind op 10 hPa hoogte in de stratosfeer neemt weliswaar sterk in kracht af, volgens de laatste run van het ECMWF net genoeg voor een technische SSW – mocht het net niet lukken, maakt dat voor de uitwerking weinig verschil. Maar merkwaardig genoeg warmt de stratosfeer hierbij bijzonder weinig op.
Maximaal temperaturen van tussen de -20 en -25 graden op 10 hPa, dat is bijzonder mager voor een zo krachtige afname van de zonale wind. En dan zijn deze ‘hoge’ temperaturen ook nog eens niet de oorzaak van de SSW, maar een gevolg. Volgens de definitie betreft het dus een Sudden Stratosferic Warming, maar naar zijn genese is het dat beslist niet. Wat kunnen we zeggen over de ontstaanswijze?
Een bijzondere Canadese opwarming
Anders dan anders wordt de verstoring dit jaar teweeggebracht door extreme hogedruk boven Groenland en later Canada. Die sterk verstoorde circulatie breidt zich binnen een of twee weken naar de hogere luchtlagen uit, zo hoog zelfs dat ook op 10 hPa de vortex naar Noord-Siberiƫ wordt gedrukt. Een displacement van de Polar Night Jet dus.
Positie van de stratosferische vortex
De kern van hogedruk in de stratosfeer komt daarbij boven Noord-Canada te liggen. Deze blokkade remt de westcirculatie boven Canada en stroomafwaarts. Dat effect duurt normaal een of twee weken voordat het merkbaar een stempel drukt op het weer in onze regionen. Maar omdat de oorzaak van de SSW deze keer van onderaf komt, kan het effect al veel eerder merkbaar worden. Daarover aan het slot meer.
- Leer zelf bij over het weer met dit leuke boekje.
Vroege stratosferische opwarmingen
Zoekend in de historie blijkt de optilling van de stratosferische poolwervel van onderaf een algemeen kenmerk van bijzonder vroege stratosferische opwarmingen, eind november, begin december. Voorbeelden in de recente geschiedenis van dit soort zeldzame SSW’s zijn 1958, 1968 en 1981. Ook in die gevallen verstoorde een krachtig troposferisch hoog de stratosferische poolwervel.
In die jaren lag de kern van hogedruk echter boven Noordwest-Europa. Alleen laatstgenoemde uitte zich destijds in de vorm van een Canadian Warming. Daarin lijkt de SSW van 1981 het meest op die van dit jaar.
Een voorbeeld uit de oude doos
Meer nog dan 1981 lijkt deze november op de aanloop naar de winter van 1940. Net als nu ging daaraan een novembermaand vooraf die getekend werd door bijzonder hoge luchtdruk boven Noord-Amerika. Mild weer met westelijke winden boven onze omgeving.
Canadian Warming van december 1939
Het centrum van de hogedruk in de stratosfeer, op het 10 hPa-drukvlak kwam in december boven Noordwest-Canada te liggen. Met een krachtige noordstroming op Europa gericht werd de westcirculatie aan banden gelegd en vormde zich die maand een hogedrukgebied in onze omgeving, aan het einde van de maand overgaand in een noord-noordwestcirculatie.
Strenge winter van 1940
De winter van 1940 behoort bij de top-vijf van de vorige eeuw en was bijzonder sneeuwrijk. Eind januari werd er een Elfstedentocht gereden, voor een belangrijk deel verstoord door een opzettende sneeuwstorm. Die bleef parten spelen tot in de eerste week van februari. Halverwege februari nogmaals strenge tot zeer strenge vorst. De rivieren vroren totaal dicht, kruiend ijs zorgde voor gevaarlijk hoog water. Een ramp werd op het nippertje voorkomen.
Wat voor weer hoort hierbij?
Als we puur naar de historie kijken met bijzonder vroege statosferische verstoringen, zien we dat deze een zeer sterk signaal zijn voor een Groenlandblokkade in december. De vooruitzichten van EC46 voor de komende maand wijzen ook in die richting. Deze week al krijgen we te maken met licht-winterse omstandigheden, maar het is maar de vraag of dat een lang leven beschoren is.
Winterverwachting op de Wintermeeting
De EC46 voorziet eerst zonalisering rond de maandwisseling, voordat het roer echt omgaat naar blokkadeweer. De exacte positie van de hogedruk blijft nog ongewis, dat wisselt nog per run. Afgaande op de analogieƫn zou je op termijn toch vooral een Groenlandhoog mogen verwachten, net zoals we dat nu ook zien.
- Zorg dat je zeker wat strooizout in huis hebt voor het koude weer.
Probleem echter bij al deze bespiegelingen is de uitwerking van de globale opwarming die vooral de laatste tientallen zo stevig heeft doorgezet. Dat kan de scherpste kantjes van eventueel winterweer eraf halen. Een belangrijke kanttekening dus. Ongetwijfeld zal collega Reinout van den Born in de presentatie van zijn winterverwachting hier op terugkomen.
