Bizar! Komt poolwervel nu al onder druk te staan?
1
De winter van 2026-2027 is nog niet begonnen, maar hoog boven het noordpoolgebied tekenen zich nu al opmerkelijke ontwikkelingen af. De stratosferische poolwervel, die normaal gesproken in de herfst steeds sterker wordt, dreigt begin november juist een flinke verzwakking te ondergaan. Berekeningen van het Europese weermodel ECMWF wijzen op een aanzienlijke terugval van de westelijke luchtstroming op ongeveer 30 kilometer hoogte. Een krachtig hogedrukgebied tussen Scandinavië en de Oeral lijkt daarbij een belangrijke rol te spelen.
Poolwervel normaal in volle opbouw
Tijdens de herfst verandert de atmosfeer boven het noordpoolgebied ingrijpend. Door het verdwijnen van het zonlicht koelt de stratosfeer sterk af. Het temperatuurverschil tussen de poolgebieden en de gematigde breedten neemt daardoor toe. Dat bevordert de ontwikkeling van een krachtige westelijke luchtstroming rondom de Noordpool. Deze circulatie vormt de stratosferische poolwervel. Tijdens een gemiddelde winter bereikt die zijn grootste kracht, waarna hij in het voorjaar opnieuw verzwakt en uiteindelijk verdwijnt.
In oktober bevindt de poolwervel zich doorgaans nog in zijn opbouwfase. Juist daarom is de huidige ontwikkeling opmerkelijk. De westenwind lijkt eerst verder aan te trekken, maar volgens de ECMWF-berekeningen volgt begin november een stevige terugval. Het gaat dus niet om een verstoring midden in de winter, wanneer de poolwervel al volledig ontwikkeld is. De mogelijke verzwakking vindt plaats terwijl de winterse circulatie zich nog moet vestigen.
ECMWF maakt het bont en berekent omkering!
Een belangrijke maatstaf voor de sterkte van de stratosferische poolwervel is de gemiddelde zonale wind op 60 graden noorderbreedte, gemeten op het drukniveau van 10 hPa. Dat bevindt zich op ongeveer 30 kilometer hoogte. Volgens de besproken ECMWF-berekeningen neemt deze westenwind aanvankelijk toe tot ongeveer 22 à 23 meter per seconde. Vervolgens wordt begin november een terugval naar ongeveer 12 meter per seconde zichtbaar in het ensemblegemiddelde.
Voor die periode van het jaar ligt de normale windsnelheid rond 24 tot 25 meter per seconde. De berekende waarde zou daarmee ongeveer de helft van het gebruikelijke niveau bedragen. Dat is een aanzienlijke afwijking, zeker zo vroeg in het seizoen. Het wijst erop dat de poolwervel mogelijk moeite krijgt om zijn gebruikelijke winterse sterkte te bereiken.
Reflectie via Oeralblokkade lijkt de sleutel tot succes
De verklaring voor de mogelijke verzwakking ligt vermoedelijk niet uitsluitend in de stratosfeer zelf. Ook de weersystemen dichter bij het aardoppervlak kunnen een belangrijke invloed uitoefenen. Een opvallend onderdeel van de huidige atmosferische situatie is een krachtig hogedrukpatroon tussen Scandinavië en het Oeralgebergte. Zo’n blokkade kan de normale westelijke circulatie op het noordelijk halfrond aanzienlijk verstoren.
Wanneer een hogedrukgebied langdurig op een dergelijke positie aanwezig blijft, worden de gebruikelijke luchtstromingen omgebogen. Daarbij kunnen grote atmosferische golven ontstaan of versterkt worden.
Deze zogenaamde Rossbygolven spelen een belangrijke rol bij de uitwisseling van energie en impuls tussen verschillende delen van de atmosfeer. Onder gunstige omstandigheden kunnen dergelijke golven zich vanuit de troposfeer naar de stratosfeer voortplanten. Daar beïnvloeden ze de westelijke luchtstroming rondom de Noordpool.
Rossbygolven en meanderende straalstroom
Om te begrijpen waarom een hogedrukgebied boven de Oeral zo belangrijk kan zijn, moeten we kijken naar de wisselwerking tussen de onderste en hogere delen van de atmosfeer. De troposfeer is de laag waarin vrijwel al ons dagelijkse weer plaatsvindt. Daarboven bevindt zich de stratosfeer, waarin tijdens de winter de krachtige poolwervel aanwezig is. Hoewel deze luchtlagen verschillend functioneren, staan ze niet volledig los van elkaar. Grootschalige golven kunnen energie vanuit de troposfeer naar grotere hoogten transporteren.
Wanneer voldoende golfactiviteit de stratosfeer bereikt, kan de westelijke circulatie worden afgeremd. Tegelijk kan de temperatuurverdeling boven het poolgebied veranderen. Bij een krachtige verstoring kan de poolwervel uit zijn gebruikelijke positie worden geduwd of sterk vervormen. In uitzonderlijke situaties kan de circulatie zelfs tijdelijk omkeren.
Kassa kassa voor winterweer in Europa?
Voor België en Nederland is vooral de mogelijke invloed op de atmosferische circulatie dichter bij het aardoppervlak interessant. Een sterke stratosferische poolwervel gaat geregeld samen met een relatief krachtige westelijke circulatie op het noordelijk halfrond. Daardoor kunnen Atlantische depressies gemakkelijk richting West-Europa trekken. Bij een verzwakte poolwervel kan de kans op afwijkende circulatiepatronen toenemen.
Hogedrukblokkades krijgen dan soms meer ruimte, waardoor koude lucht gemakkelijker vanuit noordelijke of oostelijke richtingen naar bepaalde gebieden kan uitstromen. Dat betekent echter niet dat iedere verstoring van de poolwervel in België en Nederland tot vorst of sneeuw leidt.